Dar es Salaam. “A luta continua,” mapambano yanaendelea. Kauli hiyo iliyohusishwa na aliyekuwa Rais wa kwanza wa Msumbiji, Samora Machel, imeendelea kuwa alama ya mapambano ya uhuru na mshikamano wa watu wa kusini mwa Afrika, miaka 40 tangu kiongozi huyo afariki dunia katika ajali ya ndege.
Jana Oktoba 19, 2026, ilitimia miaka 40 tangu Machel afariki dunia akiwa na umri wa miaka 53, pamoja na watu wengine 34, baada ya ndege ya rais aliyokuwa akisafiria kuanguka eneo la Mbuzini, katika jimbo la Mpumalanga, Afrika Kusini.
Katika kuadhimisha kumbukumbu hiyo, viongozi wa Msumbiji na Afrika Kusini, wanafamilia wa Machel wakiongozwa na mjane wake, Graca Machel, pamoja na wageni wengine, wamekusanyika katika eneo la mnara na makumbusho ya kumbukumbu ya Samora Machel, karibu na mahali ndege hiyo ilipoanguka.
Kwa mujibu wa Serikali ya Afrika Kusini, maadhimisho hayo yanalenga kuwakumbuka Machel na watu wengine katika ajali hiyo, pamoja na kutambua mchango wa Msumbiji katika harakati za ukombozi wa Afrika Kusini na nchi nyingine za kusini mwa Afrika.
Kauli ya “A luta continua” imeendelea kuhusishwa na historia ya mapambano ya ukombozi katika eneo hilo, ambako Machel alijenga uhusiano na harakati zilizopinga utawala wa kikoloni na mfumo wa ubaguzi wa rangi.
Hata hivyo, kumbukumbu ya kifo chake haihusu tu maisha ya kiongozi huyo, bali pia watu wengine waliopoteza maisha katika ajali hiyo na maswali ambayo yameendelea kuibuka kuhusu mazingira yaliyoisababisha.
Ajali iliyokatiza safari ya ukombozi
Machel alifariki dunia Oktoba 19, 1986, wakati ndege ya rais aina ya Tupolev Tu-134A aliyokuwa akisafiria ikirejea Msumbiji kutoka Zambia kuanguka.
Kwa mujibu wa taarifa za kihistoria za chama cha Frelimo, alikuwa akirejea Maputo kutoka Ndola, Zambia, baada ya kushiriki shughuli za kikanda zilizohusu masuala ya amani.
Ndege hiyo ilianguka katika milima ya Lebombo karibu na Mbuzini, eneo lililokuwa ndani ya Afrika Kusini wakati wa utawala wa ubaguzi wa rangi. Machel na watu wengine 34 walifariki dunia, huku baadhi ya waliokuwa ndani ya ndege hiyo wakinusurika.
Kifo chake kilikuwa pigo kwa Msumbiji, ambayo ilikuwa imepata uhuru miaka 11 tu iliyotangulia, na kwa harakati za ukombozi katika eneo la kusini mwa Afrika.
Hata hivyo, chanzo cha ajali hiyo kimeendelea kuwa suala lenye utata.
Uchunguzi uliofanywa wakati wa utawala wa ubaguzi wa rangi nchini Afrika Kusini ulihusisha ajali hiyo na makosa ya urubani na kueleza kuwa ndege ilitoka kwenye njia iliyokusudiwa kabla ya kugonga milima.
Kwa upande mwingine, wataalamu wa Kisovieti waliopitia suala hilo walipinga baadhi ya matokeo ya uchunguzi huo.
Serikali ya Msumbiji na baadhi ya watu waliohusika na uchunguzi walitilia shaka uwezekano wa hujuma, ikiwamo madai kwamba ishara ya uongo huenda iliielekeza ndege nje ya njia yake.
Hata hivyo, madai ya hujuma hayajathibitishwa kwa ushahidi wa hitimisho unaokubalika kwa pande zote.
Kwa hiyo, ni muhimu kutofautisha matokeo ya uchunguzi wa awali na tuhuma ambazo zimeendelea kujadiliwa kuhusu chanzo cha ajali hiyo.
Samora Machel alizaliwa Septemba 29, 1933, katika kijiji cha Chilembene, mkoani Gaza, wakati Msumbiji ikiwa chini ya utawala wa kikoloni wa Ureno.
Kabla ya kuingia kikamilifu katika siasa na harakati za ukombozi, alipata mafunzo ya uuguzi na kufanya kazi katika hospitali mjini Lourenço Marques, jina lililotumiwa kwa mji wa sasa wa Maputo wakati wa ukoloni.
Mwaka 1962, alijiunga na Frente de Libertação de Moçambique (Frelimo), chama kilichoanzishwa kupigania uhuru wa Msumbiji chini ya uongozi wa Eduardo Mondlane.
Baada ya Mondlane kuuawa mwaka 1969, Machel alichaguliwa kuwa Rais wa Frelimo mwaka 1970. Katika nafasi hiyo, aliongoza harakati za kijeshi na kisiasa dhidi ya utawala wa kikoloni wa Ureno.
Mapinduzi yaliyotokea nchini Ureno mwaka 1974 yalifungua njia ya mazungumzo yaliyowezesha Msumbiji kupata uhuru Juni 25, 1975. Siku hiyo, Machel akawa Rais wa kwanza wa taifa hilo huru.
Uongozi wake ulijikita katika kujenga taifa jipya baada ya ukoloni, kupanua huduma za kijamii na kuimarisha nafasi ya Serikali katika uchumi.
Frelimo ilifuata sera za ujamaa, huku ikisisitiza kujenga jamii yenye usawa na kuondoa mifumo iliyorithiwa kutoka utawala wa kikoloni.
Hata hivyo, kipindi chake cha uongozi kilikabiliwa na changamoto kubwa. Msumbiji iliingia katika vita vya wenyewe kwa wenyewe kati ya Serikali ya Frelimo na waasi wa Renamo, huku ushindani wa kikanda na mivutano ya Vita Baridi ikichangia kuzidisha mgogoro huo.
Msimamo dhidi ya ubaguzi wa rangi
Machel anakumbukwa pia kwa msimamo wake dhidi ya ubaguzi wa rangi na uungaji mkono wake kwa harakati zilizokuwa zikipigania uhuru katika nchi nyingine za kusini mwa Afrika, hususan Afrika Kusini iliyokuwa chini ya utawala wa ubaguzi wa rangi na Zimbabwe, iliyokuwa ikitoka katika utawala wa wachache weupe wa Rhodesia. Msumbiji, chini ya uongozi wa Machel, iliunga mkono harakati za ukombozi za Afrika Kusini, zikiwamo zile zilizohusishwa na African National Congress (ANC).
Msimamo huo uliiweka nchi hiyo katika mvutano na serikali ya ubaguzi wa rangi ya Afrika Kusini, ambayo ilihusishwa na mashambulizi na juhudi za kuyadhoofisha mataifa yaliyounga mkono harakati za ukombozi.
Mazishi ya kitaifa, kumbukumbu Mbuzini
Baada ya kifo chake, mwili wa Machel ulipelekwa Maputo, ambako mazishi ya kitaifa yalifanyika Oktoba 28, 1986, siku tisa baada ya ajali hiyo.
Mazishi hayo yalihudhuriwa na viongozi wa Afrika na wageni kutoka sehemu mbalimbali duniani.
Maelfu ya wananchi walijitokeza kutoa heshima zao za mwisho kwa kiongozi huyo, huku kauli ya “A luta continua” ikisikika katika maombolezo na shughuli za mazishi.
Machel alizikwa katika eneo la Praça dos Heróis Moçambicanos, linalohusishwa na kumbukumbu ya mashujaa wa taifa hilo.
Mazishi hayo yalionyesha nafasi aliyokuwa nayo katika historia ya Msumbiji na mapambano ya ukombozi wa Afrika.
Miaka iliyofuata, eneo la Mbuzini liligeuka kuwa sehemu muhimu ya kumbukumbu ya kihistoria kwa Msumbiji na Afrika Kusini.
Mnara wa Samora Machel ulizinduliwa mwaka 1999, katika juhudi za kutunza kumbukumbu ya waliofariki katika ajali hiyo na mchango wao katika historia ya ukombozi wa eneo hilo.
Katika maadhimisho ya mwaka huu, serikali ya Afrika Kusini imeeleza kuwa kumbukumbu hiyo inalenga kuendeleza urafiki na mshikamano kati ya mataifa hayo mawili na kuwakumbusha vizazi vipya gharama zilizolipwa katika mapambano ya uhuru.
Imeandikwa na Noor Shija kwa msaada wa mtandao.